ABC van het immuunsysteem

Omdat bij de behandeling van melanoom immuuntherapie heel centraal staat, is het zinvol om te weten hoe het immuunsysteem is georganiseerd en hoe het in ons lichaam werkt. Wat is het antwoord van ons lichaam op een ontspoorde kankercel? Wanneer en waarom valt ons immuunsysteem soms ook goede cellen aan? Deze rubriek is bedoeld om laagdrempelig meer duidelijkheid te brengen in de bijna ondoorgrondelijke immunologiewereld. In dit nummer van Melanoomnieuws allereerst een inleiding.

Inleiding

Het lichaam wordt op verschillende manieren bedreigd en je zou kunnen spreken van buiten en van binnenkomend onheil. Dat van buitenkomend onheil zijn de micro-organismen en het van binnenkomend onheil zijn kankercellen, maar ook de cellen die na verloop van tijd hun diensten hebben bewezen en moeten worden opgeruimd; werk voor het immuunsysteem.

Het immuunsysteem bestaat uit 2 delen:

• Het aangeboren deel heb je als standaarduitrusting vanaf geboorte meegekregen en kan onmiddellijk reageren op binnenkomende ziekteverwekkers, maar mist het vermogen om een grotere aanval volledig en definitief af te slaan.
• Het andere, aangeleerde deel, ontwikkelt zich gedurende het leven door contact te maken met ziekteverwekkers. Door er daarna op te reageren en de gegevens op te slaan.

De twee delen werken nauw met elkaar samen.

Het van buitenkomend onheil zijn virussen, bacteriën, eencelligen, prionen (vreemde eiwitten), schimmels en parasieten. Voor het gemak spreken we van micro-organismen.
Micro-organismen bevatten stoffen, eiwitten, die door het immuunsysteem worden opgemerkt als lichaamsvreemd, waar dan actie op moet worden ondernomen. Deze stoffen noemen we antigenen (antibody generator). Een bacterie zelf is geen antigeen, maar de eiwitten van dit micro-organisme die een reactie oproepen zijn dat wel. De reactie komt in de vorm van anti-eiwitten: de antilichamen of antibody’s. Deze antilichamen worden bij immuuntherapie ingezet, maar daarover later meer.

Wanneer de antibody’s aan de antigenen vastklikken worden de ziekteverwekkers een prooi voor de witte bloedcellen, maar soms al eerder zonder tussenkomst van deze antilichamen. Dat laatste komt door het feit dat micro-organismen enorm afwijken van het eigen materiaal en daardoor gemakkelijk zijn te herkennen.

Hoe is dit alles georganiseerd?

Het lichaam heeft een huid die ziekteverwekkers buiten de deur houdt. De huid is bijna ondoordringbaar en door het uitscheiden van stoffen, zoals zweet, krijgen de ziekteverwekkers ook geen kans om zich te vermeerderen. Toch zijn we kwetsbaar, omdat niet overal een dikke huid ligt. De ogen, mond, neus, darmen, urinewegen, geslachtsorganen en de longen hebben een meestal slechts een cellaag dikke scheiding tussen binnen en buiten.

Deze epitheellaag (buitenste laag) scheidt slijm af waarin een viertal typen stoffen zitten om de micro-organismen aan te pakken. Die stoffen doen trouwens ook hun werk als de barrières om wat voor reden worden doorbroken. Wanneer dat het geval is, komt het immuunsysteem in actie, al kun je zeggen dat de uitgescheiden stoffen al onderdeel van het immuunsysteem zijn. Ook kunnen witte bloedcellen door het epitheel van de longblaasjes al in de buitenruimte aan de slag gaan, voordat er echt sprake is van het passeren van dat epitheel. Wanneer de ziekteverwekker eenmaal binnen is, kan het aangeboren immuunsysteem gaan samenwerken met het aangeleerde immuunsysteem, om zo tot een volledige en afdoende oplossing te komen.

Richten op van binnenkomend onheil

Om het eenvoudig te houden schrijven we hier nu verder alleen over de aanpak van kanker en later toegespitst op melanoom. Kanker is het dus van binnenuit komend onheil en vraagt een andere aanpak dan voor de van buiten komende micro-organismen. Kankercellen lijken ook al wijken ze af nog steeds op eigen materiaal en daardoor moeilijk op te sporen.

Wat kanker veroorzaakt is divers. Maar wat wel overeenkomt, is dat bij alle kankercellen de genetische basis is veranderd. Er ontstaan fouten in het DNA (de code verandert door mutaties en herschikking van het DNA). Bij melanoom is het een mutatie die optreedt onder invloed van het zonlicht. De cellen zijn na deze mutatie(s) minder in toom te houden, delen heel snel en hebben het eeuwige leven, omdat ze niet verouderen. Er bestaan vele typen afweercellen om de kankercellen aan te pakken en ze te doden. Alleen de belangrijkste typen worden hier genoemd om een overkill aan informatie voor te zijn.

Wanneer er ergens in het lichaam een kankercel ontstaat, zal dat worden gesignaleerd door de afweer. De kankercellen produceren namelijk lichaamsvreemde eiwitten (door de genetische verandering), zowel op het oppervlak van de cel als in het inwendige. Doordat de kankercellen eiwitten uitscheiden, beschadigd raken en doodgaan, worden ze opgemerkt door cellen in dienst van het immuunsysteem en deze gaan daarmee aan de slag. Want niet iedere kankercel heeft het  eeuwige leven.

Dendritische cellen

Het ‘vreemde materiaal’ wordt opgegeten. Voor het opmerken van de kankercellen zijn er overal in het lichaam dendritische cellen (een speciaal type witte bloedcel). Ze ‘eten’ stukjes van de kankercel en de eiwitten die deze hebben geproduceerd ‘op’. Dat doen ze ook met bacteriën, maar we beperken ons hier tot de kankercel.

• De dendritische cel (DC), een cel met veel uitlopers, waardoor deze een groot waarnemingsoppervlak heeft, neemt na het opnemen van de kankereiwitten een bolvorm aan en begeeft zich via de lymfebanen naar de lymfeknopen.
• Lymfebanen zijn een door het hele lichaam vertakt buizenstelsel, dat je kunt vergelijken met bloedvaten, maar dan zonder de rode bloedcellen en bloedplaatjes.
• De lymfeknopen (lymfeklieren) zijn orgaantjes waar de lymfevaten uit het weefsel op uitkomen. In deze knopen begint een uitermate belangrijk intern proces.

Op het celoppervlak van de DC’s komen eiwitten tot expressie die informatie over de opgegeten kankercel geven. Met die informatie gaan dan andere gespecialiseerde immuuncellen aan de slag en wordt de aanval op de kankercellen en de eventuele kankergezwellen (tumoren) ingezet.

De dendritische cellen zijn de spil in het afweersysteem, omdat zij de aanval op de kankercellen gaan organiseren. Dat doen ze door training en activering. Een nog nieuw experimenteel wapen in de strijd tegen kanker is het vermeerderen van dendritische cellen en deze laden met de vreemde (kanker) eiwitten, waarna een vaccinatie volgt.

Afbeelding gemaakt met ChatGPT

Tip: Stel je vraag over dendritische cellen aan AI en er volgt een schat aan extra informatie. Wel de bronnen controleren! Volgende keer: De werking van het immuunsysteem in de lymfeklieren.

Deel 1 van Het ABC van het immuunsysteem

Gepubliceerd in Melanoom Nieuws • april 2026, pagina’ ’s 38 – 40